اسناد نفت و جنبش ملی شدن صنعت نفت

به گزارش "نفت ما"،کتاب «اسناد نفت و جنبش ملی شدن صنعت نفت» که به همت تورج اتحادیه تنظیم شده، با پیشگفتاری از دکتر محمدعلی موحد نویسنده کتاب «خواب آشفته نفت» از سوی نشر فرزان روز در ۵۵۸ صفحه، در سال ۱۳۹۸ منتشر شده است.
 قسمت اول کتاب اقتباسی است از کتاب اسناد نفت که در آبان ۱۳۳۰ با کمک اداره اطلاعات و مطبوعات وزارت خارجه انتشار یافته و اسناد مربوط به صنعت نفت ایران را از قرارداد دارسی تا مرداد ۱۳۳۰ در برمی‌گیرد. این اسناد که در این کتاب به ترتیب تاریخ منتشر شده‌اند، فعالیت‌هایی را نشان می‌دهد که دولت دکتر مصدق در راه ملی کردن صنعت نفت ایران انجام داده است. قسمت دوم، جنبش ملی شدن صنعت نفت را از پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ که منجر به مذاکره با غرب و قرارداد کنسرسیوم نفت ایران شد، به روایت جک استراو، وزیر امور خارجه اسبق بریتانیا بررسی می‌کند. در قسمت سوم، متن کامل قرارداد کنسرسیوم نفت ایران با شرکت‌های بزرگ نفت دنیا آورده شده است.
اسناد این کتاب با متن کامل امتیازنامه‌ دادرسی که در تاریخ ۹ صفر ۱۳۱۹ قمری در کاخ صاحبقرانیه به امضاء مظفرالدین شاه رسید شروع می‌شود و آخرین سندی که در این مجموعه آمده است، مربوط به ۱۷ مرداد ۱۳۳۰ است که چند ماه از ملی شدن صنعت نفت گذشته بود ولی هنوز گروه انبوهی از ۲۵۰۰ نفر کارمندان انگلیسی و ۱۵۰۰ نفر کارمندان هندی شرکت نفت انگلیس و ایران، در ایران بودند. دستور تخلیه‌ کامل انگلیسی‌ها در ۴ مهرماه ۱۳۳۰ صادر شد و نیروهای نظامی ایران پالایشگاه آبادان را در تصرف خود گرفتند. در آن روزها بود که بریتانیا در نتیجه‌ فشار شدید آمریکا، از عزم خود بر پیاده کردن قشون در آبادان منصرف شد و نخست وزیر کابینه‌ کارگری در هیئت دولت رسما اعلام کرد که «با توجه به موضع دولت آمریکا در این باب، توسل به زور را مصلحت نمی‌داند».
اصل ملی شدن صنعت نفت در ایران، در آخرین روز اسفند ۱۳۲۹ به تصویب مجلس شورای ملی و سنا رسید، از این تاریخ تا کودتای ۲۸ مرداد و سقوط دولت دکتر محمد مصدق، ۲۹ ماه فاصله است. این مدت به روایت دکتر محمدعلی موحد، شامل دو دوره هشت ماهه و یک دوره سیزده ماهه است، هشت ماه اول از اول فروردین ۱۳۳۰ تا بازگشت دکتر مصدق از آمریکا (اول آذر ۱۳۳۰) ( دوران امیدواری ها)، هشت ماهه دوم با دست خالی برگشتن دکتر مصدق از آمریکا، تا قیام سی تیر ۱۳۳۱، (دوران سرخوردگی ها و تلخ کامی ها) و سیزده ماه باقی مانده که از انتصاب مجدد دکتر مصدق به نخست وزیری تا کودتای ۲۸ مرداد ادامه یافت، (سیزده ماه نحس)، تعریف شده است.