هرمز، گوگرد و قدرت ژئوپلیتیکی ایران در بازار جهانی

تنش‌های اخیر در تنگه هرمز بار دیگر نشان داد که این آبراه صرفاً یک مسیر ترانزیتی برای نفت خام نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت انرژی، فرآورده‌های نفتی و مواد اولیه صنایع شیمیایی جهان به شمار می‌رود. در این میان، بازار گوگرد به‌عنوان یکی از حساس‌ترین بازارهای وابسته به خلیج فارس، بیش از بسیاری از بخش‌های دیگر تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی منطقه قرار گرفته است.
گزارش‌های اخیر مؤسسات بین‌المللی از جمله آرگوس نشان می‌دهد که اختلال در عبور کشتی‌ها از هرمز، جریان صادرات گوگرد از منطقه خلیج فارس را با چالش مواجه کرده و هزینه‌های حمل‌ونقل، بیمه و ریسک تجاری را به‌طور محسوسی افزایش داده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بخش بزرگی از تجارت دریابرد گوگرد جهان از کشورهای جنوبی خلیج فارس و از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شود.
در کنار عربستان سعودی، قطر، امارات متحده عربی و کویت، ایران نیز یکی از تولیدکنندگان مهم گوگرد در منطقه محسوب می‌شود. توسعه پالایشگاه‌های گازی، مجتمع‌های پارس جنوبی و افزایش ظرفیت‌های پالایشی کشور طی سال‌های اخیر، ایران را به یکی از بازیگران موثر بازار گوگرد خاورمیانه تبدیل کرده است. بخش قابل توجهی از گوگرد تولیدی ایران، به‌صورت دانه‌بندی‌شده یا کلوخه‌ای، به بازارهای آسیایی به‌ویژه هند و چین صادر می‌شود و در صنایع تولید کودهای شیمیایی، اسید سولفوریک و فرآوری فلزات کاربرد دارد.
اما اهمیت ایران در این بازار تنها به جایگاه تولیدی و صادراتی آن محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی ایران در شمال تنگه هرمز، این کشور را به یکی از مهم‌ترین بازیگران مؤثر بر امنیت و پایداری تردد در یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای تجارت جهانی تبدیل کرده است. بخش عمده صادرات گوگرد، LNG، فرآورده‌های نفتی و نفت خام کشورهای جنوبی خلیج فارس برای دسترسی به بازارهای جهانی ناگزیر از عبور از این آبراه راهبردی است.
همین واقعیت موجب شده است که بازار جهانی گوگرد نسبت به تحولات امنیتی هرمز حساسیت بالایی داشته باشد. در هفته‌های اخیر، افزایش ریسک تردد کشتی‌ها، رشد نرخ بیمه‌های جنگی و محدودیت ورود برخی ناوگان حمل‌ونقل به خلیج فارس، به افزایش قابل توجه قیمت‌های جهانی گوگرد منجر شده است. اکنون بخشی از قیمت نهایی این کالا نه از هزینه تولید، بلکه از هزینه‌های ناشی از ریسک ژئوپلیتیکی و اختلالات زنجیره تأمین تأثیر می‌پذیرد.
شدیدترین آثار این وضعیت در بازارهای وارداتی مشاهده می‌شود. کشورهای آفریقایی و جنوب آسیا که وابستگی بالایی به گوگرد خاورمیانه دارند، با افزایش قیمت و نگرانی از محدودیت عرضه مواجه شده‌اند. در برخی مقاصد وارداتی، قیمت‌های تحویل‌شده به سطوح کم‌سابقه‌ای رسیده و صنایع تولید کود با فشار فزاینده هزینه‌ها روبه‌رو شده‌اند.
اهمیت این تحولات از آن جهت دوچندان است که گوگرد ماده اولیه اصلی تولید اسید سولفوریک و کودهای فسفاته محسوب می‌شود؛ محصولاتی که نقشی اساسی در تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی جهان دارند. هرگونه کاهش عرضه یا جهش شدید قیمت گوگرد می‌تواند زنجیره تولید کود را مختل کرده و در نهایت به افزایش هزینه تولید محصولات کشاورزی و رشد قیمت مواد غذایی منجر شود.
در چنین شرایطی، بازار جهانی بیش از گذشته دریافته است که امنیت تجارت گوگرد به‌طور مستقیم با ثبات ژئوپلیتیکی تنگه هرمز گره خورده است؛ گذرگاهی که ایران به واسطه موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های انرژی و نقش منطقه‌ای خود، یکی از بازیگران کلیدی و تأثیرگذار آن به شمار می‌رود.
تحولات اخیر بار دیگر این واقعیت را برجسته کرد که هرمز تنها شاه‌راه انرژی جهان نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین اهرم‌های ژئوپلیتیکی تجارت مواد خام صنعتی و کشاورزی نیز محسوب می‌شود؛ گذرگاهی که هرگونه تغییر در وضعیت امنیتی آن می‌تواند از بازار انرژی تا زنجیره جهانی تولید کود و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد و در این میان، ایران جایگاهی محوری در معادلات مرتبط با آن دارد.