در هر درگیری نظامی، یکی از اولین بازارهایی که حساس میشود، بازار سوخت است. بنزین فقط یک فرآورده نفتی نیست؛ ستون حملونقل شهری، لجستیک، امدادرسانی و حتی کنترل اضطراب جمعی در شرایط بحرانی است. حمله دوباره اسرائیل با همکاری آمریکا به ایران بار دیگر نشان داد که در شرایط تنش امنیتی، مدیریت عرضه بنزین به یک اولویت فوری تبدیل میشود.
۳
تاریخ انتشاريکشنبه ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۵:۰۶
کد مطلب : ۱۷۷۳۷۹
آیا ایران، تابآوری سوختی در شرایط جنگی و تنش منطقهای را دارد؟
بنزین زیر سایه حمله آمریکا به ایران
شکوفه حبیبزاده / نفت ما
چرا بنزین در جنگ حساس میشود؟
در فضای جنگی سه اتفاق همزمان رخ میدهد: افزایش تقاضای احتیاطی (مردم باکها را پر میکنند)، احتمال اختلال در زنجیره توزیع و آسیب احتمالی به زیرساختهای پالایشگاهی و همچنین افزایش فشار بر زیرساختهای حملونقل. حتی اگر تولید پایدار باشد، «ترس از کمبود» میتواند بحران مصنوعی ایجاد کند.
وضعیت ظرفیت تولید بنزین در ایران
ایران پس از بهرهبرداری از پالایشگاههایی مانند پالایشگاه ستاره خلیجفارس توانست به خودکفایی نسبی در تولید بنزین برسد. این پالایشگاه که خوراک آن میعانات گازی است، نقش مهمی در کاهش وابستگی به واردات ایفا کرده است، هرچند که خودکفایی اسمی به معنای مصونیت کامل نیست.
حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی و از فعالان قدیمی این حوزه در گفتوگو با «نفت ما» از آغاز تصمیمگیری برای رسیدن به خودکفایی نسبی در تولید بنزین و کاهش وابستگی به واردات میگوید: «از دهه ۸۰ بحث تأمین فرآوردههای موردنیاز کشور مخصوصا بنزین و گازوئيل از دغدغههای مسئولان بود و اگر به یاد داشته باشید از اولین اقلامی هم که توسط غرب مورد تحریم قرار گرفت و کشور را تحت فشار قرار داد، تحریم بنزین و گازوئیل بود تا نتوانیم نسبت به خرید و فروش بنزین و گازوئیل در منطقه اقدام کنیم. از سال ۸۲-۸۳ برنامهریزی برای ساخت پالایشگاه ستاره خلیج فارس آغاز شد. این پالایشگاه، بزرگترین پالایشگاه میعانات گازی جهان به شمار میرود. با تأسیس این پالایشگاه و شروع تحریمها از سال ۸۶، بهدلیل توقیف تجهیزات، روند احداث این پالایشگاه تا سال ۹۵ به تعویق افتاد و پس از لغو تحریمها در سالهای ۹۴-۹۵ و تکمیل این پروژه بزرگ، ستاره خلیجفارس وارد مدار شد و تأمین ۴۵میلیون لیتر بنزین در روز باکیفیت یورو۴ در کشور را برعهده گرفت.»
افزایش ظرفیت تولید ستاره خلیجفارس پس از تحریم
حسینی به پروژهای اشاره میکند که بنا بود همزمان با این پروژه به بهرهبرداری برسد، اما ایت اتفاق رخ نداد: «همزمان با پروژه پالایشگاه ستاره خلیجفارس، قرار بود که پروژه پالایشگاه ستاره هرمز هم در دستور کار قرار گیرد که به جای میعانات گازی، سوخت موردنیاز برای تولید بنزین و گازوئيل را از نفت فوقسنگین تأمین کند. این پروژه قرار بود با مشارکت شرکت اسار هند انجام گیرد، اما پس از تحریمهای دولت احمدینژاد، آن پروژه هم متوقف شد.»
این کارشناس حوزه انرژی به راهکاری اشاره میکند که ایران پس از تحریمها در دولت احمدینژاد در دستور کار قرار گرفت: «اعمال تحریمها سبب شد تا برنامهریزی برای افزایش ظرفیت میعانات گازی برای تولید بنزین و گازوئيل از ۳۰۰هزار بشکه در روز به ۴۵۰هزار بشکه در روز افزایش یابد. بهنحویکه در حال حاضر، توانستهایم با همکاری چند پالایشگاه، ۱۱۰ میلیون لیتر بنزین و ۱۱۵میلیون لیتر گازوئیل و حدود ۷۰هزار تن مازوت تولید کنیم و ۱۰ میلیون لیتر بنزین دیگر را نیز باتوجه به محصولات جانبی پتروشیمی و نفتای مازاد پالایشگاهها تأمین و بخشی نیز برای ذخایر استرراتژیک به کشور وارد کنیم که عمدتا برای زمان تعطیلات که مصرف بنزین افزایش پیدا میکند، مورد استفاده قرار میگیرد.»
واردات بنزین یکی از سناریوهای پشتیبان
او با بیان اینکه ظرفیتهایی در کشور داریم که میتوانیم آنها را فعال کرد، اما توان کشور از پالایشگاههای موجود در همین حد است، ادامه میدهد: «اگر حملهای به زیرساختها صورت گیرد، خصوصا حمله به پالایشگاهی مانند ستارهخلیجفارس، قطعا امکان تأمین نیازهای داخل به سادگی فراهم نخواهد شد. اگرچه کشور به خاطر دسترسی به بازارهای منطقهای همچون اقلیم کردستان عراق، کشورهای آسیای میانه مانند ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و همچنین با همکاری روسیه میتوانیم سوخت موردنیاز را از طریق واردات تأمین کنیم.»
با این حال این فعال اقتصادی تأکید میکند: «قطعا به مشکل خواهیم خورد، اما بدین معنا نیست که وقتی یک پالایشگاه مورد هدف حمله قرار گیرد، همه بخشهای پالایشگاه از دسترس خارج میشود. ممکن است بخشهایی از پالایشگاه آسیب ببیند که کشور میتواند در مدت کوتاهی آن را بازسازی کند، زیرا پالایشگاهها در ایران توسط مهندسان ایرانی ساخته شدهاند و در مدتزمان کوتاهی میتوانند پالایشگاه را نبه مدار تولید بازگردانند.»
راهکارهایی برای مدیریت شرایط بحرانی
حسینی در توصیهای به سیاستگذاران حوزه انرژی یادآور میشود: «برای اینکه این نگرانی برطرف شود، قاعدتا باید تلاش کنیم تا همانطوری که در سال ۸۶ توانستیم با اجرای هدفمندی یارانهها، مصرف بنزین را کنترل کنیم و نیاز به واردات کاهش پیدا کرد، باید با طرحهایی که معاون راهبردی انرژی ریاستجمهوری اجرا خواهد کرد مانند اصلاح قیمت انرژي، اسقاط خودروهای فرسوده، اصلاح موتورهای خودروهای ساخت داخل، اصلاحات سوخت موتورسیکلتها، افزایش ظرفیت CNG و LPG و ... برنامههای جایگزین را در نظر بگیریم.»
سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی با اشاره به اینکه افزایش میزان ظرفیت CNG برای جایگزینی بنزین در شرایطی که فقط پالایشگاههای نفتی مورد حمله قرار گیرند، راهحل مناسبی است، میگوید: «در حال حاضر دولت برنامههایی برای اسقاط خودرو با اولویت خودروهای عمومی و علاقهمندان به گازسوز کردن خودروها در دستور کار قرار داده که این اقدامات میتواند در شرایط اضطرار کمککننده باشند؛ بهویژه آنکه در بخش حملونقل عمومی هرچه به سمت گازسوز شدن حرکت کنیم برای کشور بهتر است، زیرا پالایشگاههای گازی در کشور پراکنده هستند و به نظر میرسد که در بحث پدافندی باید از این امکان استفاده کنیم.»
اما اگر همه زیرساختها مورد حمله سنگین خارجی قرار گیرد، چه راهکاری در دستور کار قرار خواهد گرفت؟ حسینی در پاسخ به این پرسش، میگوید: «اگر جنگ خانمانسوزی انجام گیرد که همه پالایشگاهها و زیرساختها مورد هدف قرار گیرد، قطعا کار مشکل خواهد بود و در کوتاهمدت، جز واردات کار دیگری نمیتوان انجام داد.»
سناریوهای احتمالی در زمان جنگ
بدر سناریوی تنش محدود و کوتاهمدت، احتمال کمبود جدی بنزین پایین است. ایران ذخایر استراتژیک و شبکه پالایشی گستردهای در اختیار دارد، اما در سناریوی درگیری گسترده یا طولانیمدت، چند ریسک مطرح میشود؛ آسیب به زیرساخت پالایشی یا انتقال، اختلال در واردات مواد افزودنی و فشار همزمان بر شبکه برق و گاز که بر عملکرد پالایشگاهها اثر میگذارد. در چنین وضعیتی، حتی اگر واردات رسمی دشوار باشد، مدیریت سهمیه و محدودیت مصرف به ابزار اصلی کنترل بازار تبدیل میشود.
چرا سهمیهبندی اولین واکنش حاکمیت است؟
سهمیهبندی در شرایط جنگی سه کارکرد مهم دارد؛ تقاضای هیجانی را مهار کرده، به حفظ ذخایر برای خدمات حیاتی کمک میکند و درنتیجه سیگنال کنترل را به بازار میفرستند. این سیاست لزوماً به معنای کمبود نیست؛ بلکه ابزار مدیریت ریسک است. تجربه نشان داده بزرگترین تهدید در بازار سوخت، «رفتار جمعی هیجانی» است نه کاهش ناگهانی تولید.
۴
جدول قطعی برق امروز شنبه ۲۰ تیر ۱۴۰۵
(۲۱ نظر)
