بازی چندگانه ریاض برای فرار از تنش

به گزارش «نفت ما»، روزنامه فایننشال تایمز خبر از تصمیم عربستان مبنی بر بررسی پیمان عدم تجاوز با ایران و کشورهای منطقه داده است. این روزنامه به نقل از دیپلمات‌های غربی اعلام کرده که ریاض به توافقنامه هلسینکی که تنش‌ها در اروپا طی جنگ سرد را کاهش داد، به عنوان یک مدل احتمالی نگاه می‌کند که می‌تواند آن را در منطقه اجرا کرد. اما این رویکرد زمانی مطرح شده است که منطقه در حال آماده شدن پس از جنگ با ایران است که اکنون ضعیف شده اما هنوز تهدیدی برای همسایگان خود محسوب می‌شود و پیمان عدم تجاوز یکی از چندین ایده مطرح در حال بررسی است.
این روزنامه در ادامه به نقل از دیپلمات عربی نوشته است که پیمان عدم تجاوز بر اساس الگوی توافقنامه هلسینکی با استقبال اکثر کشورهای عربی و اسلامی روبه‌رو خواهد شد، و همچنین ایران که همواره تلاش کرده است پیام خود را به امریکا و دیگر قدرت‌های غربی برساند که «منطقه باید خود امورش را مدیریت کند».
ولی نصر، مشاور سیاست خارجی باراک اوباما نیز در واکنش به این خبر در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس خود نوشت: برای اینکه ایده یک پیمان عدم تجاوز منطقه‌ای مبتنی بر مدل هلسینکی قابل اجرا باشد، وجود یک پیمان عدم تجاوز میان ایران و ایالات متحده ضروری است؛ موضوعی که تهران همواره نسبت به آن ابراز تمایل کرده است. بدون در نظر گرفتن این موضوع، هرگونه پیمان عدم تجاوز منطقه‌ای تنها امنیت کشورهای عربی را تأمین می‌کند و ایران از این امنیت بی‌بهره خواهد ماند.
استاد دانشگاه هاپکینز تصریح کرد: موفقیت یک پیمان مستلزم تعامل اقتصادی واقعی است؛ امری که یکی از ارکان مدل هلسینکی و وعده اصلی در عادی‌سازی روابط ایران و عربستان بود و تحقق این هدف نیز در گرو لغو تحریم‌های ایالات متحده است. کشورهای عربی در قالب یک پیمان عدم تجاوز، نه می‌توانند امنیت ایران را تأمین کنند و نه تعامل اقتصادی واقعی با آن داشته باشند.
این در حالی است که مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، اخیرا گفته است که ایالات متحده و کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس در حال تدوین پیش‌نویس قطعنامه جدیدی در شورای امنیت علیه ایران هستند. این قطعنامه جدید را آمریکا با همکاری بحرین تهیه کرده که در آن کویت، قطر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی نیز مشارکت دارند و هدف از این قطعنامه محکوم کردن ایران «به دلیل مسدود کردن تنگه هرمز» در پاسخ به حملات هوایی آمریکا و اسرائیل است.
لازم به ذکر است پیش از این نیز دو قطعنامه به ابتکار بحرین پس از جنگ فوریه ۲۰۲۶ علیه ایران در شورای امنیت مطرح شدند که شامل یک قطعنامه تصویب شده و یک پیش‌نویس قطعنامه که وتو شد، هستند. این قطعنامه که با ابتکار بحرین و به نمایندگی از کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس (عربستان، امارات، کویت، قطر، عمان) به همراه اردن تهیه شد، اولین اقدام دیپلماتیک مهم بحرین در جریان جنگ بود.

در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود آیا این رفتار عربستان را باید متناقض خواند یا بخشی از دیپلماسی چندلایه آن محسوب کرد؟

کوروش احمدی، دیپلمات سابق ایران در سازمان ملل در گفت‌وگو با «نفت ما» در پاسخ به این سوال می‌گوید: « این رفتار متناقض نیست، بلکه نوعی رفتار دیپلماتیک عمل‌گرایانه است. کشورها معمولاً رویکردی مطلق‌گرایانه ندارند و تلاش می‌کنند با در نظر گرفتن همه گزینه‌ها، مسیرهای مختلف و امکانات را امتحان کنند. با توجه به شرایط زمانی، روندهای جاری، ائتلاف‌سازی‌‌ها و مذاکراتی که در حال انجام است، ممکن است هر یک از راه‌حل‌های موجود در مقاطعی شانس بیشتری برای پیگیری پیدا کنند. در واقع، این رویکرد نوعی سیاست غیرایدئولوژیک و منعطف است؛ سیاستی که حالت‌ها و گزینه‌های مختلف را همزمان در دستور کار قرار می‌دهد و در نهایت هر مسیری که بتواند به نتیجه مطلوب برسد، مبنای عمل قرار خواهد گرفت».
وی افزود: «به‌علاوه باید در نظر داشت که این ایده می‌تواند گامی در جهت ایجاد ترتیباتی امنیتی بین کشورهای منطقه بدون دخالت‌ قدرت‌های خارج از منطقه باشد و قاعدتا ایران که همواره پیگیر چنین امری بوده و باید از آن استقبال کند». به گفته او طبعا ایران هیچ‌گونه حضور اسرائیل را در چنین معادلاتی نمی‌پذیرد و در این صورت باید دید که اکثر کشورهای منطقه شروع چنین تعاملاتی با ایران را که می‌تواند به معنی کنار گذاشتن اسرائیل باشد، می‌پذیرند یا خیر.

دوستی با چاشنی رقابت

احمدی در پاسخ به این سؤال که آیا این رویکرد عربستان می‌تواند در تقابل با رفتار امارات تعریف شود؟، نیز گفت:« لزوماً این‌طور نیست. اولا باید دید که جزئیات طرح مدنظر عربستان چیست؛ در گزارش‌های خبری ظاهرا صحبت از این است که عربستان در حال مذاکره با متحدان منطقه‌ای در مورد پیمانی بین کشورهای منطقه و ایران است که این پیمان فراگیر شامل عربستان و متحدانش می‌شود. ثانیا اگر آنطور که گفته شده پیمان هلسینکی 1975 بین شرق و غرب به عنوان الگو مدنظر باشد این تنها به معنی تلاش برای تنش‌زدایی و رفع معضلات امنیتی فوری است، نه برقراری روابط نزدیک و دوستان. همچنین مسئله این است که آیا سایر کشورهای منطقه با این ایده همراه هستند یا خیر».
وی ادامه داد: باید در نظر داشت روابط عربستان و امارات همواره ترکیبی از دوستی و رقابت بوده است؛ آن‌ها در عین داشتن روابط نزدیک و دوستانه، رقیب یکدیگر نیز محسوب می‌شوند و این موضوع در روابط میان کشورهای یک منطقه امری طبیعی است.
او توضیح داد کشورها می‌توانند همزمان حفظ روابط دوستانه، در برخی حوزه‌ها با یکدیگر خصومت و رقابت داشته باشند و این دو الزاماً با هم تعارضی ندارند. به گفته او، عربستان و امارات نیز هر کدام سیاست‌های راهبردی خاص خود را دنبال می‌کنند، اما تا زمانی که این رقابت‌ها به تعرض مستقیم منجر نشود و در چارچوبی قابل مدیریت باقی بماند، می‌تواند به همین شکل ادامه پیدا کند.

چرا ریاض می‌خواهد از جنگ فاصله بگیرد؟

این کارشناس ارشد سیستم‌ها و ساخت‌های سیاسی با اشاره به راهبرد جدید عربستان اظهار داشت: عربستان در چارچوب سیاست راهبردی‌ که محمد بن‌سلمان آغاز کرده، مجموعه‌ای از پروژه‌های عظیم اقتصادی را در دستور کار قرار داده و تلاش دارد تمرکز اصلی خود را بر پیشبرد این پروژه‌ها بگذارد.
او برای توضیح این رویکرد به تجربه چین اشاره کرد و گفت: چین در دهه ۱۹۷۰ سیاست خود را تقریباً ۱۸۰ درجه تغییر داد. این کشور تمرکز بر منازعات ژئوپلیتیک و درگیری‌های سیاسی را کنار گذاشت و به سمت توسعه اقتصادی حرکت کرد. نتیجه این تغییر جهت پس از پنج دهه آشکار شده و امروز چین به یکی از قدرت‌های بزرگ جهان و رقیب اصلی آمریکا در نظام بین‌الملل تبدیل شده است.
به گفته او، اگر چین تمرکز خود را بر منازعات سیاسی نگه می‌داشت، احتمالاً در چند دهه گذشته درگیر جنگ‌های متعددی می‌شد و ممکن بود بخش بزرگی از جمعیت آن زیر خط فقر باقی بماند یا حتی سرنوشتی مشابه شوروی سابق پیدا کند.
احمدی ادامه داد: به نظر می‌رسد عربستان نیز اکنون چنین راهبردی را در پیش گرفته و توسعه اقتصادی را در مرکز توجه قرارداده است. به همین دلیل از جنگ یمن کنار کشید و ظاهراً تمایل چندانی به ادامه منازعات منطقه‌ای ندارد. احتمالا هدف عربستان این است که سطح تهدیدها و خطر جنگ را کاهش دهد تا بتواند تمرکز خود را بر پروژه‌های اقتصادی و برنامه‌های توسعه‌ای بگذارد.

مسیر کاهش تنش از واشنگتن می‌گذرد؟

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل درباره واکنش احتمالی ایران به این تحولات نیز گفت: ممکن است ایران ریشه اصلی مشکل خود را در رابطه با آمریکا تعریف کند. از این منظر، مشکل اصلی میان ایران با آمریکا تلقی می‌شود و ممکن است بدون حل مشکل بین این دو کشور، سایه سنگین آمریکا و اسرائیل بر سر تعاملات منطقه‌ای تدوام داشته باشد. همچنین ممکن است ایران در این فکر باشد که تنش‌ها میان ایران و آمریکا کاهش یابد و سپس مسائل میان ایران و متحدان آمریکا از جمله عربستان نیز حل شود.
او توضیح داد: در مقاطعی پیشنهادهایی مطرح شده بود که ایران و آمریکا پیمان عدم تعرض امضا کنند که اگر چنین توافقی ایجاد شود، ممکن است بخشی از اختلافات میان ایران و متحدان منطقه‌ای آمریکا نیز به‌طور غیرمستقیم حل شود.
احمدی گفت: مسئله اینجاست که آمریکا به عنوان یک ابرقدرت شاید تمایلی به امضای پیمان عدم تعرض با ایران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای نداشته باشد.
به گفته او، در نگاه برخی تحلیلگران اساساً فرض بر این بوده که ایران قصد حمله به آمریکا را ندارد، در حالی که در آخرین درگیری نیز آمریکا بود که به ایران حمله کرد. در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد عربستان تلاش می‌کند مشکل خود را مستقیماً با ایران حل کند و در همین چارچوب نیز به دنبال نوعی توافق یا پیمان عدم تعرض با تهران است.