بورسی شدن نفتی‌ها در پیچ شفافیت

به گزارش«نفت ما»، حجت‌الله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، از برنامه این سازمان برای تشویق شرکت‌های بزرگ به ورود به بازار سرمایه خبر داده و گفته است که «شرکت‌های بزرگ نفت و گاز نیز باید همانند نمونه‌های بین‌المللی از جمله آرامکو در بورس عرضه شوند».
این ایده در شهریور ماه سال گذشته نیز در کمیسیون اقتصادی، بازرگانی و اداری مجمع تشخیص مصلحت نظام مطرح شد و قرار بود، عرضه سهام شرکت ملی نفت در بازار سرمایه، در دستور کار قرار بگیرد.
اما در اصل سابقه این موضوع به نیمه دوم دهه 90 بازمی‌گردد، زمانی که بحث واگذاری و خصوصی‌سازی در کشور به اوج خود رسیده بود و برخی نگاه‌ها به سمت شرکت ملی نفت هم معطوف شد. در آن زمان هم بحث عرضه سهام شرکت ملی نفت در بازار سهام و بورس ایران مطرح شد و حتی شرکت بورس نیز عرضه سهام این شرکت را پس از رفع ارزیابی دارایی‌ها، بلامانع و دور از انتظار ندانست.
طرح این ایده از همان زمان هم مورد انتقاد بود و به آن ایراداتی جدی وارد می‌شد، برای مثال هاشم اورعی، کارشناس انرژی درگفت‌وگو با شرق گفته بود که «شرکت ملی نفت ایران، با روندی که امروز دارد و اگر بخواهد همین‌طور اداره شود، اگر یارانه نگیرد، ورشکسته خواهد شد. طبق قانون، امروز 14 درصد از کل درآمدهای نفتی کشور به شرکت ملی نفت ایران داده می شود. اگر سهام به دست مردم برسد، مجلس دیگر آن 14 درصد را اختصاص نخواهد داد و خواهد گفت: «شرکت خودش کار کند». پس اگر امروز شرکت ملی نفت ایران سر پاست، به خاطر آن است که از بودجه تغذیه می‌شود. اگر خصوصی شود، دیگر بودجه‌ای دریافت نخواهد کرد و ورشکسته خواهد شد. همان‌طور‌که در حوزه برق شاهد ورشکستگی توانیر بودیم».
شهیر محمدنیا، کارشناس بازار سرمایه نیز در همین راستا در گفت‌‌وگو با «شرق» گفته بود:«سابقه رویکردهای گذشته دولت نشان نمی‌دهد که قصد داشته باشد شریان اصلی درآمد خود را به بخش خصوصی واگذار کرده و دولت را کوچک‌تر کند. هرچند در گذشته سابقه داشته که برخی بخش‌ها واگذار شده باشند، اما اگر منظور بخش برداشت نفت و سکوهای نفتی است، احتمال عملی شدن آن تقریبا صفر است، چون حتی کشورهای عربی هم وضعیت مشابهی دارند و انرژی‌های فسیلی‌شان در دست دولت است، هرچند سیاست‌های متفاوتی اتخاذ کرده‌اند».

سابقه تلخ خصوصی‌سازی صنایع انرژی در ایران

محمود خاقانی، کارشناس بازار انرژی در گفت‌وگو با «نفت ما» با انتقاد از روند خصوصی‌سازی در صنایع انرژی کشور گفت: «سابقا پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها به‌طور کلی بخش پایین‌دستی صنعت انرژی کشور که نیروگاه‌های تولید برق، پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها و سایر صنایع مرتبط را شامل می‌شود، با هدف خصوصی‌سازی وارد این مسیر شدند. هدف این بود که سرمایه‌گذاری‌های جدید وارد این صنایع شود، راندمان تولید، تصفیه و فرآوری افزایش پیدا کند، فناوری‌های جدید وارد شود و محصولات جدید با ارزش افزوده بالاتر تولید شود، اما در عمل بسیاری از این اهداف محقق نشد و برخی از این مجموعه‌ها به جای اینکه سرمایه‌گذاری جدید انجام دهند و باعث توسعه صنعت شوند، از ظرفیت‌ این صنایع سوءاستفاده کردند».

نابرابری اطلاعات در بازار بورس

خاقانی با اشاره به وضعیت بازار سرمایه گفت: «در بازار بورس افرادی وجود دارند که به دلیل قدرت اقتصادی بالا، منابع مالی گسترده یا اطلاع از تصمیمات اقتصادی و سیاسی، توانایی بیشتری برای فعالیت در بازار دارند. این افراد می‌توانند با توجه به جریان‌های اقتصادی و سیاسی در بازار تصمیم‌گیری کنند، درحالی که مردم عادی چنین امکانی ندارند».
وی افزود: «به همین مظور فعالان بازار برای حضور در بورس باید دائماً شرایط بازار را رصد کنند، زیرا وجود اطلاعات نابرابر می‌تواند زمینه ایجاد فساد را فراهم کند».
این کارشناس بازار انرژی با اشاره به تجربه شرکت نفت آنگولا گفت:«این کشور سال‌ها با مشکلاتی مانند فساد گسترده در بخش نفت، قراردادهای غیرشفاف، سوءاستفاده از درآمدهای نفتی و ارتباطات نزدیک میان اقتصاد و قدرت سیاسی درگیر بود. تجربه این کشور نشان می‌دهد که اگر شفافیت و نظارت کافی وجود نداشته باشد، مدیریت منابع نفتی می‌تواند خسارت‌های بزرگی ایجاد کند».

الزام در نظر گرفتن نظرات کارشناسان

خاقانی با انتقاد از مطرح شدن ایده ورود شرکت ملی نفت به بورس گفت: «در شرایطی که همه مسائل اقتصادی باید با حساب و کتاب دقیق بررسی شود، مطرح کردن چنین طرح‌هایی بدون مطالعه کارشناسی می‌تواند خطرناک باشد. پیش از اجرای چنین طرحی باید گروهی از کارشناسان بررسی کنند که هزینه‌ها، منافع و پیامدهای اقتصادی و حقوقی آن چیست».
این کارشناس بازار انرژی با اشاره به جایگاه نفت در قانون اساسی اظهار کرد: «مطابق با قانون اساسی، نفت جزو انفال است؛ بنابراین هر اقدامی درباره ساختار مالکیت و مدیریت شرکت ملی نفت باید با دقت بسیار بالا انجام شود. اگر چنین اقدامی در بورس که بازاری بدون رقابت و انحصاری است انجام شود، نگرانی‌هایی درباره نحوه واگذاری دارایی‌های عمومی ایجاد می‌شود».

ورود بورس به افزایش شفافیت شرکت‌ها منجر خواهد شد

فردین آقابزرگی، کارشناس بازار سرمایه نیز در گفت‌وگو با «نفت ما» در ارتباط با این خبر اظهار کرد: «یکی از مهم‌ترین کارکردهای بازار سرمایه در سراسر دنیا، جمع‌آوری نقدینگی و هدایت آن به سمت تولید است. در صورتی که ورود شرکت‌های بزرگ به بورس در دستور کار قرار گیرد، عرضه‌های اولیه می‌تواند پاسخگوی نیازهای بازار باشد و ظرفیت‌های جدیدی برای تأمین مالی ایجاد کند».
وی با اشاره به اصل ۴۴ قانون اساسی افزود: «ورود این شرکت‌ها به بورس، به معنای واگذاری کامل مدیریت یا کاهش مالکیت دولت نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز کاهش تصدی‌گری، افزایش شفافیت و کاهش مداخلات دستوری در اقتصاد باشد. این موضوع از سال‌ها قبل مطرح بوده و امیدوارم این بار با برنامه‌ریزی مناسب به نتیجه برسد».
آقابزرگی تأکید کرد: «اگر عرضه سهام این شرکت‌ها با برنامه‌ریزی دقیق انجام شود، نگرانی درباره کمبود نقدینگی یا آسیب به بازار سرمایه وجود نخواهد داشت و این فرآیند بدون ایجاد اختلال قابل اجرا است».

شفافیت مالی، مانع اصلی ورود به بورس

این کارشناس بازار سرمایه در پاسخ به این پرسش که آیا تحریم‌های نفتی، افشای اطلاعات مربوط به فروش و درآمدها و همچنین وضعیت مطالبات، از موانع اصلی اجرای این طرح محسوب می‌شوند؟ گفت: «با وجود برآوردهایی که از درآمد این شرکت‌ها وجود دارد، هنوز امکان دسترسی به اطلاعات جامع و شفاف مشابه شرکت‌های بورسی فراهم نیست. در سال‌های گذشته نیز برخی شرکت‌های دولتی برای مدتی اطلاعات مالی خود را منتشر کردند، اما این روند متوقف شد و پس از آن دیگر افشای اطلاعات به شکل مطلوب ادامه نیافت».
آقابزرگی تصریح کرد: «یکی از مهم‌ترین مزایای ورود شرکت‌های نفت و گاز به بورس، الزام به انتشار اطلاعات و پاسخگو شدن مدیران است. به نظر می‌رسد همین موضوع، یعنی شفافیت و پاسخگویی، یکی از اصلی‌ترین موانع تحقق این ایده باشد؛ مانعی که تا برطرف نشود، بورسی شدن نفتی‌ها همچنان در حد یک وعده باقی خواهد ماند».